W numerze 4 kwartalnika „Krajowa Rada Sądownictwa” Państwa lekturze szczególnie polecamy sprawozdanie Krzysztofa Sobczaka z debaty redakcyjnej „Krajowa Rada Sądownictwa właściwie broni niezależności sądów – nieprzemyślane zmiany mogą to zepsuć”. Debata z udziałem zaproszonych gości odbyła się 7.09.2017 r. w siedzibie Wolters Kluwer Polska S.A. Jej tematyką była dotychczasowa działalność Krajowej Rady Sądownictwa i projektowane zmiany ustawodawcze dotyczące tego konstytucyjnego organu.

W debacie udział wzięli obecni i byli członkowie KRS oraz eksperci zajmujący się problematyką wymiaru sprawiedliwości. Dyskusję prowadził red. Krzysztof Sobczak.
Stojąca od 28 lat na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów Krajowa Rada Sądownictwa dobrze wypełniała swoje zdanie – uznali uczestnicy redakcyjnej debaty. Przyznali, że ten powołany w 1989 roku organ mógłby być zorganizowany inaczej, ale podkreślali, że KRS została zaprojektowana według najlepszych europejskich wzorów. Uczestnicy debaty uznali za możliwe pewne zmiany w zasadach powoływania członków tego organu, ale granicą nieprzekraczalną jest dla nich zasada, że sędziów do KRS wybierają sędziowie.

Bardzo ciekawym tekstem jest artykuł Andrzeja Friszke „Przy Okrągłym Stole. O Polskę – demokratyczne państwo prawa”. Jesienią 1980 r., po strajkach sierpniowych i powstaniu NSZZ „Solidarność”, w środowisku sędziów zrodziły się projekty reform instytucjonalnych zmierzających do przywrócenia sądownictwu niezależności od władz partii komunistycznej i ministra sprawiedliwości oraz sędziom – niezawisłości. Do kluczowych postulatów należało powołanie samorządów sędziowskich, które miały wysuwać kandydatów na stanowiska w sądach, przyjęcie zasady nieusuwalności sędziów, w tym sędziów Sądu Najwyższego. Postulaty te poparła „Solidarność” między innymi na zjeździe Związku we wrześniu 1981 roku. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. projekty reform zostały zarzucone, a część związanych z tymi projektami sędziów – usunięta ze stanowisk. Po te projekty sięgnęła strona solidarnościowa przy Okrągłym Stole podczas negocjacji ze stroną partyjno-rządową w lutym i marcu 1989 r. Podczas omawianych w artykule negocjacji osiągnięto porozumienie dotyczące zasadniczej reformy sądownictwa, opartej na samorządności sędziów, czego wyrazem było utworzenie Krajowej Rady Sądownictwa, nieusuwalność sędziów i pozbawienie ministra sprawiedliwości prawa arbitralnych rozstrzygnięć w zakresie mianowania na stanowiska w sądownictwie. Uzgodniono także tryb powoływania nieusuwalnych sędziów Sądu Najwyższego. Oparty na tych ustaleniach system realizowano w ustawach uchwalanych w następnych miesiącach.
Marcin Matczak w artykule „O rozbieżności pomiędzy sędziowskim i powszechnym rozumieniem sprawiedliwości i o sposobach jej usuwania” przedstawia różnicę pomiędzy sędziowskim a powszechnym podejściem do sprawiedliwości, a także omawia sytuacje, w których dochodzi do szczególnego napięcia pomiędzy oboma podejściami. Są to sytuacje, w których indywidualne rozstrzygnięcie jest poprawne z formalnego punktu widzenia, ale prowadzi do poczucia niesprawiedliwości w sensie materialnym. Autor omawia postawy sędziów wobec takich sytuacji napięcia, nawiązując do „Antygony” Sofoklesa.

Maciej Czajka w tekście „Sądownictwo w czasach rewolucji” zauważa, że podejmowane przez ustawodawcę działania legislacyjne dotyczące funkcjonowania sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Krajowej Rady Sądownictwa systemowo zmierzają do zapewnienia kontroli władzy wykonawczej nad władzą sądowniczą oraz wymiany kadr sędziowskich. Ostatnie zmiany w ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych poszerzyły kompetencję Ministra Sprawiedliwości w stosunku do sędziów sprawujących funkcje administracyjne w sądach powszechnych, włącznie z możliwością finansowego ich karania i nagradzania oraz niemal nieograniczonego powoływania i odwoływania. Stwarza to niebezpieczeństwo pośredniego, realnego wpływu Ministra Sprawiedliwości – jednocześnie Prokuratora Generalnego – na działalność orzeczniczą poszczególnych sędziów i jest to niezgodne w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego z Ustawą Zasadniczą. Ochrona niezależności sądów i niezawisłości sędziów jest możliwa przy szerszym zaangażowaniu obywateli w orzekanie zgodnie z art. 182 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Należy w związku z tym zwiększyć ten udział bądź poprzez rozważenie wprowadzenia „sędziów pokoju”, a w najbliższym czasie poprzez zwiększenie zakresu spraw z udziałem ławników, aby wymierzanie sprawiedliwości stało się częścią aktywności obywatelskiej.

Warto polecić tekst Małgorzaty Ciukszy „Siedem grzechów sędziego, czyli o konformizmie, posłuszeństwie wobec autorytetu, pułapce zaangażowania, pośpiechu, wchodzeniu w rolę oraz innych przejawach i mechanizmach wpływu społecznego na salach sądowych”. W artykule opisano najsłynniejsze eksperymenty w dziejach psychologii obnażające złą stronę natury ludzkiej, a wnioski z nich płynące odniesiono do sytuacji sędziów oraz systemu sądownictwa w Polsce. W oparciu o konkretne przykłady oraz wyniki badań Court Watch Polska, wyliczono typowe „grzechy” sędziów takie jak konformizm, posłuszeństwo wobec autorytetów, pośpiech czy przesadne wchodzenie w rolę społeczną. Autorka starała się przy tym odpowiedzieć na takie pytanie, jak: czy „rozumni” sędziowie ulegają wpływowi społecznemu, czy sędzia powinien przedkładać formalizm nad prawdę, dlaczego lepsza jest przewlekłość postępowania niż pośpiech, jak wielką siłę ma autorytet sądów wyższych w hierarchii? Opisując typowe przejawy i mechanizmy wpływu społecznego na salach sądowych, autorka uświadamia i jednocześnie broni sędziów. W oparciu o wnioski płynące z nauki i własnych obserwacji, formułuje również ciekawe przesłanie dla współczesnego wymiaru sprawiedliwości.

W numerze także:
– Alicja Seliga, Relacja z obchodów 100-lecia odrodzonego sądownictwa polskiego;
– wystąpienie Jacka Gudowskiego podczas obchodów 100-lecia odrodzonego sądownictwa polskiego w siedzibie Krajowej Rady Sądownictwa, dnia 28 września 2017 r.;
– Krzysztof Grajewski, „Przegląd Konstytucyjny” – nowe czasopismo naukowe;
– Jerzy Jachnik, Janusz Sanocki, Jakich sądów Polacy potrzebują? Wymiar sprawiedliwości w ocenie organizacji społecznych skupiających pokrzywdzonych przez państwo.