Jak już powiedziano w cytowanym wyżej Wstępie numer 1-2/2014 „Finansów Komunalnych” to nietypowy zapis dorobku
V już konferencji „Finansów Komunalnych”, w którym obok powstałych na bazie referatów artykułów znalazł się zapis wystąpień i dyskusji, która kończyła poszczególne panele konferencji. Dyskusji – co warte podkreślenia – niezwykle interesującej, w której teoria ściera się z wiedza praktyczną.

Numer otwiera bardzo ważny artykuł prof. Teresy Dębowskiej-Romanowskiej „Dylematy przekształceń ustroju finansów lokalnych”, w którym autorka stwierdza m.in.: „Jeśli samorząd nie będzie mógł kreować własnych zadań, tylko będzie właściwie wykonawcą zadań przekazanych mu ustawowo, to nigdy nie będzie to czysta decentralizacja, tylko zawsze
w pewnym stopniu także dekoncentracja zadań rządowych”.
Dr hab. Joanna Jagoda omawia „Granice samodzielności finansowej jednostek samorządu terytorialnego”. W artykule charakteryzuje pojęcie samodzielności finansowej jednostek samorządu terytorialnego oraz jej ograniczenia. Autorka wskazuje na podstawowe determinanty samodzielności (w tym finansowej) samorządu oraz czynniki wpływające na jej zakres. Charakteryzuje także prawne środki ochrony samodzielności finansowej jednostek samorządu terytorialnego,
do których należą m in. skarga do sądu administracyjnego na rozstrzygnięcie nadzorcze, pozew o odszkodowanie w związku
z nieprzekazaniem w prawidłowej wysokości lub w ustawowo określonym terminie należnych jednostce samorządu terytorialnego dochodów publicznoprawnych czy wniosek o zbadanie konstytucyjności aktu normatywnego.
Prof. Krzysztof Surówka prowadzi rozważania nad ograniczeniami samodzielności finansowej JST. W tekście „Ograniczenia faktyczne samodzielności finansowej jednostek samorządu terytorialnego – degresja samodzielności finansowej” stwierdza m.in., że prawne granice zadłużania się samorządów powinny istnieć, bo ich zadaniem jest przeciwdziałanie nadmiernemu zadłużaniu się jednostek samorządu terytorialnego. Zdaniem autora samorząd terytorialny podobnie jak cały system finansów publicznych przeżywa od 2008 r. kryzys finansowy. Zmniejszające się dochody własne JST przy wzrastających zadaniach samorządowych zmuszają władze samorządowe do zaciągania przychodów zwrotnych. Utrzymanie takiej tendencji przez dłuższy czas może doprowadzić do obniżenia jakości świadczonych usług, dlatego autor proponuje podjęcie konkretnych działań mających na celu reformę systemu zasilania finansowego samorządu terytorialnego zapewniającego adekwatność dochodów samorządowych do zakresu realizowanych zadań.
Prof. Beata Zofia Filipiak w tekście „Adekwatność źródeł finansowania jednostek samorządu terytorialnego” podejmuje próbę dyskusji nad szerokim podejściem do adekwatności źródeł finansowania. Celem rozważań jest odpowiedź na pytanie: czy można mówić o adekwatności podejścia do zewnętrznych źródeł finansowania, i jeżeli tak, to w jakim zakresie powinno się rozpatrywać tę adekwatność.
Dr hab. Beata Guziejewska w artykule „Dochody transferowe dla samorządu terytorialnego w polityce finansowej państwa. Aspekty teoretyczne a wyzwania bieżące” koncentruje swoje rozważania na polityce zasilania zewnętrznego budżetów jednostek samorządu terytorialnego z budżetu państwa. Zwraca uwagę, że w aktualnie ukształtowanym systemie dochodów samorządowych w Polsce dochody JST są oparte w przeważającej mierze na dochodach o charakterze transferowym (na subwencjach i dotacjach oraz udziałach w podatkach państwowych) z budżetu państwa. Autorka przedstawia teoretyczne, alternatywne formy dotowania samorządu terytorialnego w nurcie teorii federalizmu fiskalnego i konfrontuje je z aspektami polityki finansowej państwa. Duży zakres dochodów o charakterze transferowym skutkuje bowiem nie tylko ograniczeniem samodzielności finansowej, lecz także iluzjami fiskalnymi związanymi z zakłóceniami bezpośredniej odpowiedzialności fiskalnej na szczeblu lokalnym, zerwaniem szeroko rozumianych związków wickselliańskich, a w konsekwencji szkodami dla demokracji lokalnej.
Prof. Zbigniew Ofiarski, prof. Małgorzata Ofiarska zajęli się „Kryteriami oraz formami podziału dotacji i subwencji dla jednostek samorządu terytorialnego”. Autorzy stwierdzają, że ustawodawca w zasadzie sformułował podstawowe i obiektywne kryteria podziału kwot należnych podmiotom subwencjonowanym w ramach subwencji ogólnej, z wyjątkiem rezerwy subwencji ogólnej. Kwoty są przekazywane beneficjentom sukcesywnie, tj. w ratach, przez Ministra Finansów.
Tryb przekazywania kwot dotacji dla jednostek samorządu terytorialnego jest oparty bardziej na kryteriach uznaniowych,
a ponadto – w zależności od rodzaju finansowanych lub dofinansowywanych zadań – polega na stosowaniu różnych form prawnych, tzn. porozumienia, umowy dotacyjnej lub decyzji donatora. Zauważają jednak, że podmiotowi, który udziela dotacji, nie pozostawiono swobody wyboru formy prawnej wykorzystywanej do uruchomienia dotacji.
Prof. Marek Dylewski omawia „Problemy polityki wydatkowej jednostek samorządu terytorialnego w świetle uwarunkowań prawnych i ekonomicznych”. Dokonuje oceny spójności systemu wydatkowania środków publicznych oraz skutków podejmowanych działań legislacyjnych na przyszłość. Zaprezentowana analiza wskazuje na chaotyczność i brak kompleksowego podejścia do problematyki związanej z realizacją zadań publicznych.
Dr Jarosław Neneman i prof. Paweł Swianiewicz w tekście „Co PIT komunalny znaczy dla finansów samorządowych?” zastanawiają się nad konsekwencjami wprowadzenia PIT komunalnego i jego znaczeniem dla finansów samorządowych. Autorzy stwierdzają:
„Wprowadzenie PIT komunalnego, a więc oddanie we władanie jednostkom samorządu terytorialnego części bazy podatkowej PIT, oznaczałoby nie tylko istotne zwiększenie autonomii podatkowej gmin, ale miałoby duże konsekwencje dla rozkładu dochodów z tego podatku. Założenie liniowego charakteru tego podatku – jak zauważają autorzy – powoduje znacznie bardziej równomierny rozkład dochodów podatkowych z PIT niż obecnie, co zmniejsza zapotrzebowanie na wyrównywanie poziome – spadają wpłaty i wypłaty „janosikowego”. Bezpośrednimi beneficjentami omawianej koncepcji PIT komunalnego jest 88% gmin, głównie biednych, w których zamieszkuje 74% mieszkańców Polski”.
Dr Monika Bogucka-Felczak w artykule „System korekcyjno-wyrównawczy – postulaty de lege ferenda” wskazuje na dysfunkcje instytucji tzw. janosikowego oraz przedstawia propozycje zmian regulacji prawnej w tym zakresie. Jej zdaniem obecnie obowiązujące unormowania dotyczące wpłat korekcyjno-wyrównawczych na część równoważącą i regionalną subwencji ogólnej powodują, że budzi ona uzasadnione wątpliwości co do jej funkcjonalności oraz zgodności z Konstytucją RP. Wspieranie biedniejszych samorządów stanowi zadanie państwa, które może wybierać między różnymi rozwiązaniami,
a jego obowiązkiem jest poszukiwanie takich, które respektują pionowy podział dochodów pomiędzy państwo a samorząd oraz nie ingerują nadmiernie w dochody własne samorządów dokonujących wpłat.
Danuta Kamińska, skarbniczka Katowic, oraz Teresa Blacharska, skarbniczka Gdańska, w tekście „Finanse miasta od nowa” sformułowały najważniejsze postulaty zmian, jakie należy pilnie wprowadzić do systemu finansów publicznych, podkreślając przy tym konieczność wprowadzenia standaryzacji zadań realizowanych przez samorząd i ich kosztów. Autorki postulują konieczność przyjrzenia się temu systemowi od podstaw, podkreślając, że dotychczasowa droga doprowadziła samorządy
do ściany. Prawie 70% deficytu podsektora samorządowego zostało wygenerowane przez 12 miast Unii Metropolii Polskich. Oczekując szerokiej debaty, autorki stawiają tezy do dyskusji, które motywują pytaniami: czy samorządy żyją ponad stan, czy też może największe gminy, oprócz zadań lokalnych, finansują także zadania regionalne i krajowe? Standaryzacja zadań i kosztów powinna ten fakt uwzględnić.
Opracowanie Marty Tartanus-Oryszczak, naczelnika Biura Zarządzania Płynnością Finansową w Urzędzie Miejskim w Gliwicach, członka Zespołu Eksperckiego powołanego przez Śląski Związek Gmin i Powiatów wraz ze Związkiem Miast Polskich, to kolejny głos praktyka w sprawie samodzielności finansowej JST. W tekście „Indywidualny wskaźnik zadłużenia samorządów terytorialnych – znaczenie dla dalszego rozwoju i propozycja korekty” autorka omawia skutki nowelizacji ustawy o finansach publicznych, a w szczególności wprowadzenia nowego indywidualnego wskaźnika zadłużenia dla jednostek samorządu terytorialnego. Nie kwestionując potrzeby wprowadzenia legislacji dotyczącej prawnych ograniczeń zadłużania się samorządów, autorka wskazuje istotne ograniczenia obowiązujących od początku tego roku regulacji w tym zakresie, przedstawiając jednocześnie propozycję modyfikacji sposobu wyliczania limitu zadłużenia opracowaną przez korporacje samorządowe.
Eugeniusz Gołembiewski, burmistrz Kowala, wiceprezes Unii Miasteczek Polskich, w materiale „Finansowanie miast i gmin – najwyższy czas na zmiany” analizując przyczyny pogarszania się stanu finansów samorządowych w Polsce, skupia się na systemie podatków lokalnych. Autor postuluje likwidację podatkowych nonsensów w celu uczynienia z podatków lokalnych bardziej wydajnego źródła dochodów jednostek samorządu terytorialnego. Konieczne zmiany w ustawie o podatkach lokalnych autor proponuje połączyć z jednoczesną korektą systemu wyrównawczego dochodów samorządowych w celu uczynienia go bardziej sprawiedliwym i wymagającym dla samorządów będących beneficjentami tego systemu.
W drugiej części pisma zostały zamieszczone obszerne (chociaż wybrane) fragmenty dyskusji, która towarzyszyła poszczególnym sesjom konferencji. Tematami prezentowanych w numerze sesji były: „Samodzielność finansowa samorządu terytorialnego”, „Kształt systemu podatkowego”, „Subwencje i dotacje w finansowaniu JST” oraz „Indywidualny wskaźnik zadłużenia – przewidywane problemy wdrażania w samorządach i możliwe zmiany regulacji prawnych”. W dyskusji czynnie uczestniczyli: prof. Teresa Dębowska-Romanowska, prof. Jadwiga Glumińska-Pawlic, prof. Beata Guziejewska, dr Monika Bogucka-Felczak, Marta Tartanus-Oryszczak (naczelnik Biura Zarządzania Płynnością Finansową w UM w Gliwicach),
prof. Andrzej Borodo, prof. Andrzej Niezgoda, prof. Krzysztof Surówka, dr Lesław Fijał (Skarbnik Krakowa), dr Ryszard P. Krawczyk (Przewodniczący KRRIO), Andrzej Porawski (dyrektor Biura ZMP) oraz Piotr Matwiej (doradca zarządu ZBP).
W numerze znalazł się również materiał promocyjny GPW (Partnera Konferencji) pt.: Rynek Catalyst – możliwości finansowania i promocji samorządów”.