Trzeba mieć miarę właściwą
Rozwiązania stosowane obecnie do oceny sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego skupiają się przede wszystkim na historycznej analizie wykonania budżetu i próbach ujęcia faktycznych lub zakładanych trendów statystycznych w poszczególnych kategoriach dochodów i wydatków budżetowych. Na tej podstawie tworzone są średnio- i długoterminowe projekcje dochodów i wydatków budżetowych w różnych wariantach.

Analiza finansowa zawiera także badanie i ocenę dotychczasowego zadłużenia JST, pozwalając na odpowiednie rozplanowanie spłat kredytów czy pożyczek
z właściwym uwzględnieniem kosztów obsługi zadłużenia. Brakuje jednak rozwiązań, które dawałyby podstawę do syntetycznej oceny sytuacji finansowej JST z punktu widzenia bezpieczeństwa realizowanych przez władze publiczne zadań - uważają prof. Adam Czudec i dr Ryszard Kata. Z tego to powodu w tekście „Metodyczne aspekty oceny gospodarki finansowej jednostek samorządu terytorialnego” podejmują próbę wskazania metod i miar, które mogą być użyteczne do oceny tej sytuacji. Proponują wprowadzenie wskaźników ekonomiczno-finansowych, które mogą służyć do tworzenia systemu kontrolno-ostrzegawczego w zakresie bieżącej analizy kondycji finansowej JST oraz syntetycznych miar oceny finansów samorządu terytorialnego z punktu widzenia pewności i skuteczności zadań realizowanych przez władze publiczne. Zdaniem autorów mierniki te mogą również służyć mieszkańcom do oceny gospodarki finansowej ich jednostki. Przedstawione rozwiązania metodyczne autorzy przedstawiają na przykładzie gmin wiejskich województwa podkarpackiego (próba badawcza liczyła 111 jednostek, zaś okres analizy obejmował lata 2008–2010). Biorąc pod uwagę wskaźniki stosowane w literaturze oraz uwzględniając mikroekonomiczny poziom analizy, autorzy wybrali 7 mierników diagnostycznych, które zostały uznane za stymulanty samodzielności finansowej jednostek samorządu terytorialnego oraz 4 mierniki cząstkowe, które posłużyły do ustalenia syntetycznego miernika zadłużenia gmin.

Samorządy muszą brać pod uwagę ryzyko wystąpienia negatywnych zjawisk
Przygotowywane przez jednostki samorządu terytorialnego wieloletnie prognozy finansowe i polityki długu uwzględniają tylko jeden scenariusz - scenariusz rozwoju gospodarczego. W dokumentach tych brakuje informacji dotyczących ewentualnych negatywnych zmian mogących wystąpić w otoczeniu rynkowym oraz wpływu tych zmian na prognozowane wielkości zawarte w WPF, w tym związane z długiem. W efekcie, uczestnicy procesu decyzyjnego (organy stanowiące, wykonawcze i nadzorcze JST, a także opinia publiczna) mają ograniczoną wiedzę o potencjalnych skutkach budżetowych (mierzonych stopniem odchyleń podstawowych parametrów budżetowych od parametrów scenariusza bazowego), mogących wystąpić w sytuacjach załamania gospodarczego. Z tego powodu należy, zdaniem dr Mirosława Czekaja i Bogdana Nawrockiego, do oceny odporności gospodarki finansowej JST na negatywne wydarzenia zewnętrzne wprowadzić analizę szokową, tak powszechnie stosowaną w biznesie. Przekonując do tego w tekście „Zastosowanie analizy szokowej (stress testing) zadłużenia do oceny ryzyka w jednostkach samorządu terytorialnego” stwierdzają m.in., że analiza szokowa ujawnia prawdopodobieństwo wystąpienia kłopotów związanych z obsługą zadłużenia oraz pozwala na oszacowanie wysokości potencjalnych kosztów budżetowych w przypadku zaistnienia scenariuszy kryzysowych (szokowych). Pozwala również określić bezpieczny poziom oraz strukturę zadłużenia przy prawdopodobnych w danym okresie scenariuszach rozwoju.
Na podstawie otrzymanych wyników analizy szokowej decydenci powinni ustalić, czy są w stanie podjąć przy obecnym oraz planowanym zadłużeniu – w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej – skuteczne działania pozwalające na przestrzeganie obowiązujących JST limitów finansowo-prawnych oraz czy poziom skłonności do ryzyka (w sensie maksymalnej potencjalnej utraty dochodów bądź niezależnego od JST wzrostu wydatków, jakie może ponieść JST) jest akceptowalny. Zdaniem autorów należałoby zatem rozważyć wprowadzenie jako dobrej praktyki stosowanie przez JST analizy szokowej zadłużenia przy konstruowaniu i ocenie WPF.